Jak wiadomo, we współczesnej Europie obok poszanowania różnorodności kultur i języków, powszechną praktyką staje się także ochrona wspólnego dobra, jakim jest przyroda. Wyrazem takiej postawy jest wspólna filozofia i praktyka jej ochrony oraz wiele innych wspólnych przedsięwzięć. Znane powszechnie i odmieniane w różnych językach hasło „przyroda nie zna granic” nabiera obecnie nowego znaczenia.
Człowiek, rozwijając cywilizację, eksploatuje przyrodę, degraduje poszczególne jej elementy i zakłóca mechanizmy funkcjonowania. Aby zapewnić gatunkowi ludzkiemu przetrwanie i nadal czerpać korzyści z przyrody, trzeba ją ocalić jako działający układ. Podstawowym sposobem ochrony przyrody jest zachowanie obszarów, gdzie ciągle jeszcze istnieją prawidłowo działające ekosystemy i odtwarzanie takich ekosystemów. Obszarów chroniących ekosystemy w różnych formach (parki narodowe, rezerwaty itp.) musi być wystarczająco wiele, by ich funkcjonowanie podtrzymywało działanie całej przyrody jako układu. Aby ochrona przyrody mogła być skuteczna, powinna być planowana i realizowana jako przedsięwzięcie międzynarodowe.
Od kilkudziesięciu lat podejmowane były próby skoordynowania na drodze prawnej wysiłków różnych krajów europejskich w zakresie ochrony przyrody. Jednym z pierwszych znaczących aktów określających międzynarodowe normy w tym zakresie była Konwencja Ramsarska, dotycząca ochrony obszarów wodno-błotnych (1971 r.). Inne, które mają największe znaczenie, to: Konwencja Bońska (1979 r.) i Berneńska (1992 r.). Mimo ustaleń tych konwencji, obserwowano zmniejszenie się różnorodności biologicznej na różnych poziomach organizacji życia całego globu. W rezultacie w 1992 roku podpisano konwencję o różnorodności biologicznej (tzw. Konwencję z Rio), odnoszącą się do ochrony całego bogactwa przyrodniczego Ziemi. Celem jej jest ochrona różnorodności biologicznej, zrównoważone wykorzystywanie elementów przyrody i gospodarowanie nimi, a także sprawiedliwy podział korzyści czerpanych z zasobów genetycznych.
Sieć obszarów chronionych Natura 2000 to wypełnienie zobowiązań Unii Europejskiej, nałożonych przez Konwencję z Rio. Podstawę prawną programu Natura 2000 stanowią dwa akty prawne: 1. Dyrektywa Rady 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikich ptaków (Council Directive 79/409/EEC on Wild Birds), zwana w skrócie Dyrektywą Ptasią, uchwalona 2 kwietnia 1979 roku, a następnie zmodyfikowana dyrektywami 81/854/EWG, 85/411/EWG, 86/122/ EWG, 91/244/EWG i 94/24/EWG i 2. Dyrektywa Rady 92/43/EWG o ochronie siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Council Directive 92/43/EEC on the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora), zwana Dyrektywą Siedliskową, uchwalona 21 maja 1992 roku i zmieniona dyrektywą 97/62EWG.
Obydwie dyrektywy przewidują wyznaczenie systemu obszarów, połączonych korytarzami ekologicznymi, tworzących razem spójną funkcjonalnie sieć ekologiczną. Jej zadaniem jest utrzymanie różnorodności biologicznej przez ochronę najcenniejszych, najrzadszych elementów przyrody, ale też najbardziej typowych, wciąż jeszcze powszechnych układów przyrodniczych charakterystycznych dla regionów biogeograficznych.
Dla celów polityki ochrony przyrody w Europie wydzielono 9 regionów biogeograficznych: borealny, kontynentalny, atlantycki, alpejski, śródziemnomorski, makaronezyjski, panoński, czarnomorski, panoński i stepowy, ze względu na warunki klimatu, ukształtowania i pokrycia terenu (chodzi o występowanie roślinności, w tym lasów), występowanie określonych gatunków. Polska znajduje się na obszarze dwóch regionów biogeograficznych: kontynentalnego i alpejskiego (polska część łuku Karpat). Tworzenie sieci Natura 2000 jest obowiązkiem rządów wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej. Państwa te zobowiązane są do zachowania, utrzymania i odtwarzania siedlisk przez utrzymywanie, zagospodarowywanie, odtwarzanie i tworzenie biotopów oraz unikanie zanieczyszczania i pogarszania stanu siedlisk w obszarach chronionych i poza nimi. Jeśli zajdzie konieczność pogorszenia stanu siedlisk w jednym miejscu, musi nastąpić odpowiednie powiększenie obszaru chronionego takich samych siedlisk w innym miejscu. Tworzenie takiej sieci jest obowiązkiem każdego kraju członkowskiego UE, gdyż dyrektywy unijne mają charakter tzw. twardego prawa – a więc muszą być przestrzegane pod groźbą sankcji finansowych.
Działanie sieci Natura 2000 opiera się na tradycyjnych metodach ochrony (ochrona obszarowa i gatunkowa). Sieć składa się z obszarów specjalnej ochrony ptaków OSO (ang. Special Protection Area, SPA), utworzonych zgodnie z zaleceniami Dyrektywy Ptasiej, i specjalnych obszarów ochrony siedlisk SOO (ang. Special Protection Area of Conservation, SAC), wyznaczonych zgodnie z Dyrektywą Siedliskową. Zasięg sieci powinien być proporcjonalny do zasobów krajowych. Wybór sposobu ochrony poszczególnych elementów sieci pozostawia się danemu państwu. Najważniejsze jest osiągnięcie celu, czyli zachowanie przedmiotu ochrony we właściwym stanie.


Dofinansowano ze środków
Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
www.nfosigw.gov.pl


© Polskie Towarzystwo
Turystyczno-Krajoznawcze,
Zarząd Główny Warszawa, 2009
www.pttk.pl

 

Wykorzystano materiały Ministerstwa Środowiska
natura2000.mos.gov.pl